Hướng dẫn cài đặt Linux Ubuntu cho lập trình viên mới

Để cài Ubuntu cho lập trình viên mới, bạn chọn bản LTS (hỗ trợ dài hạn) mới nhất, tạo USB cài đặt từ file ISO chính thức, khởi động máy từ USB rồi chọn cài thay thế hệ điều hành cũ hoặc cài song song với Windows. Nếu chưa muốn đổi máy, WSL 2 trên Windows cho phép chạy Ubuntu ngay bên trong Windows. Sau khi cài, cần cập nhật hệ thống, cài công cụ build, Git, trình soạn thảo, quản lý phiên bản ngôn ngữ và cấu hình SSH. Bài hướng dẫn này đi qua từng bước và giải thích lý do, để bạn không chỉ làm theo mà còn hiểu mình đang làm gì.

Vì sao lập trình viên nên biết Linux

• Phần lớn máy chủ, container và dịch vụ cloud chạy Linux; quen Linux giúp gỡ lỗi production dễ hơn nhiều.
• Công cụ dòng lệnh, trình quản lý gói, shell script là kỹ năng nền tảng cho DevOps.
• Docker chạy tự nhiên trên Linux mà không cần lớp máy ảo.
• Ubuntu có cộng đồng lớn, tài liệu phong phú, hầu hết công cụ phát triển đều có hướng dẫn cho Ubuntu.

Chọn phiên bản

Ubuntu phát hành bản mới mỗi sáu tháng (tháng 4 và tháng 10). Bản LTS ra hai năm một lần vào tháng 4 năm chẵn, như 22.04 và 24.04, với thời gian hỗ trợ cập nhật bảo mật tiêu chuẩn năm năm, kéo dài thêm qua chương trình Ubuntu Pro. Người mới nên chọn bản LTS mới nhất để ổn định và được hỗ trợ lâu.

Chạy hệ điều hành đã hết hỗ trợ là rủi ro thật vì không còn bản vá bảo mật; bài viết về nguy cơ từ hệ điều hành cũ không còn được vá lỗi là ví dụ điển hình. Vì vậy hãy lên kế hoạch nâng cấp trước khi bản bạn dùng hết hạn hỗ trợ.

Ba cách cài đặt

Máy ảo (VirtualBox, VMware) là lựa chọn thứ tư để thử nghiệm mà không ảnh hưởng máy thật, nhưng hiệu năng thấp hơn.

Cách 1: Cài Ubuntu qua WSL 2

1. Mở PowerShell với quyền quản trị, chạy lệnh wsl --install. Lệnh này bật các thành phần cần thiết và cài Ubuntu mặc định.
2. Khởi động lại máy khi được yêu cầu.
3. Mở Ubuntu từ menu Start, tạo tên người dùng và mật khẩu Linux.
4. Cập nhật hệ thống (xem phần sau).

Lưu ý: để hiệu năng tốt, hãy đặt mã nguồn trong hệ thống file Linux (thư mục home của WSL) thay vì ổ C của Windows.

Cách 2 và 3: Cài trực tiếp lên máy

Chuẩn bị

• Sao lưu dữ liệu quan trọng trước mọi thao tác phân vùng.
• Tải file ISO từ trang chính thức ubuntu.com, kiểm tra mã băm SHA256 để đảm bảo file không bị hỏng hoặc bị sửa.
• USB từ 8 GB trở lên; tạo USB khởi động bằng balenaEtcher, Rufus (Windows) hoặc công cụ có sẵn.
• Với dual boot: dùng Disk Management trong Windows thu nhỏ phân vùng để chừa dung lượng trống (nên từ 50 GB trở lên cho lập trình); tắt Fast Startup của Windows; nếu ổ đĩa mã hóa BitLocker, lưu khóa khôi phục trước.

Các bước cài

1. Cắm USB, khởi động lại, vào menu chọn thiết bị khởi động (thường là F12, F10, Esc tùy hãng).
2. Chọn thử hoặc cài Ubuntu; kiểm tra Wi-Fi, bàn phím, màn hình hoạt động ở chế độ thử.
3. Trong trình cài đặt, chọn ngôn ngữ, bố cục bàn phím, kết nối mạng.
4. Chọn cài đặt tối thiểu hoặc đầy đủ; tích chọn cài driver bên thứ ba (đồ họa, Wi-Fi) để tránh lỗi phần cứng.
5. Chọn kiểu cài: cài cạnh Windows (dual boot) hoặc xóa đĩa và cài Ubuntu. Có thể bật mã hóa ổ đĩa, nên bật trên laptop.
6. Tạo tài khoản, đặt mật khẩu mạnh, chờ cài xong và khởi động lại, rút USB.

Secure Boot thường hoạt động bình thường với Ubuntu. Nếu dùng card đồ họa NVIDIA và cài driver độc quyền, trình cài có thể yêu cầu đặt mật khẩu MOK để ký module.

Thiết lập sau khi cài

1. Cập nhật hệ thống: sudo apt update && sudo apt upgrade.
2. Công cụ build cơ bản: gói build-essential, curl, wget, unzip.
3. Git: cài git, cấu hình tên và email; xem bài hướng dẫn Git và GitHub cho người mới.
4. SSH key: tạo khóa ed25519 bằng ssh-keygen, thêm khóa công khai vào GitHub, GitLab.
5. Trình soạn thảo: cài VS Code từ gói .deb chính thức hoặc Snap; xem bài hướng dẫn sử dụng VS Code.
6. Quản lý phiên bản ngôn ngữ: dùng nvm cho Node.js, pyenv hoặc uv cho Python, SDKMAN cho Java thay vì cài trực tiếp bản hệ thống, để đổi phiên bản theo dự án dễ dàng.
7. Docker: cài Docker Engine theo hướng dẫn chính thức; chi tiết sử dụng trong bài cách sử dụng Docker container.
8. Bộ gõ tiếng Việt: cài ibus-bamboo hoặc fcitx5 với bộ gõ tiếng Việt để gõ Telex, VNI.
9. Tường lửa: bật ufw, chỉ mở cổng cần thiết.

Lệnh terminal nên thuộc trong tuần đầu

• Di chuyển và xem file: pwd, ls -la, cd, cat, less.
• Quản lý file: cp, mv, rm (cẩn thận với rm -r), mkdir, touch.
• Tìm kiếm: grep, find.
• Quyền: chmod, chown, sudo.
• Tiến trình: ps, top hoặc htop, kill.
• Gói phần mềm: apt search, apt install, apt remove.
• Mạng: ip a, ping, curl, ss -tulpn để xem cổng đang mở.

Lỗi thường gặp

• Không thấy menu chọn hệ điều hành sau dual boot: kiểm tra thứ tự khởi động trong BIOS/UEFI, đặt Ubuntu (GRUB) lên đầu.
• Đồng hồ Windows lệch giờ sau khi dùng Ubuntu: hai hệ điều hành hiểu đồng hồ phần cứng khác nhau (UTC và giờ địa phương); chỉnh cài đặt trên một trong hai.
• Wi-Fi không hoạt động: kết nối mạng dây hoặc chia sẻ mạng từ điện thoại qua USB để tải driver.
• Màn hình đen sau khi cài driver đồ họa: vào chế độ recovery, gỡ driver và cài lại bản được Ubuntu đề xuất.